Giáo dục đạo đức cho Thanh niên trong bối cảnh chuyển đổi số - thực tiễn tại thành phố Đồng Xoài

Thanh niên là lực lượng xã hội quan trọng, giữ vai trò xung kích trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Giáo dục đạo đức cho thanh niên là nhiệm vụ quan trọng nhằm hình thành nhân cách, bản lĩnh chính trị, ý thức trách nhiệm và khát vọng cống hiến. Tại Đại hội đại biểu toàn quốc Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh lần thứ XIII ngày 25/6/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu làm sâu sắc hơn công tác giáo dục lý tưởng cách mạng, bồi đắp lòng yêu nước, bản lĩnh chính trị, đạo đức, lối sống và khát vọng cống hiến cho thanh niên.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, công nghệ, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo tạo ra nhiều cơ hội học tập, sáng tạo, khởi nghiệp, hội nhập, nhưng cũng đặt ra những vấn đề mới về đạo đức, văn hóa ứng xử và trách nhiệm công dân trên không gian mạng. Vì vậy, đổi mới giáo dục đạo đức cho thanh niên tại thành phố Đồng Nai có ý nghĩa quan trọng trong xây dựng thế hệ trẻ có lý tưởng, bản lĩnh, trách nhiệm và năng lực thích ứng với xã hội số. 

1. Giáo dục đạo đức cho thanh niên - yêu cầu tất yếu trong bối cảnh chuyển đổi số

Đạo đức là hệ thống các giá trị, chuẩn mực xã hội định hướng và điều chỉnh hành vi của con người. Giáo dục đạo đức cho thanh niên là quá trình tác động có mục đích của gia đình, nhà trường, tổ chức chính trị - xã hội và Nhà nước nhằm hình thành lý tưởng sống, ý thức trách nhiệm và khả năng tự điều chỉnh hành vi theo các chuẩn mực xã hội.

Đối với thanh niên, giáo dục đạo đức không chỉ dừng ở việc nhận biết đúng - sai, tốt - xấu mà phải hình thành năng lực tự nhận thức, tự rèn luyện, tự điều chỉnh và chịu trách nhiệm về hành vi. Tri thức, năng lực chuyên môn chỉ thực sự trở thành nguồn lực phát triển khi được định hướng bởi các giá trị đạo đức đúng đắn. Vì vậy, giáo dục đạo đức, lối sống, nhân cách, bản lĩnh chính trị và trách nhiệm xã hội phải được coi là nền tảng của nguồn nhân lực chất lượng cao.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, không gian mạng trở thành một bộ phận của đời sống xã hội. Các giá trị yêu nước, trung thực, nhân ái, trách nhiệm, đoàn kết, kỷ luật và tinh thần cống hiến cần được cụ thể hóa trong môi trường số. Thanh niên cần có trách nhiệm với thông tin tiếp nhận và chia sẻ; biết kiểm chứng thông tin; tôn trọng quyền riêng tư, danh dự, bản quyền và quyền, lợi ích hợp pháp của người khác; tuân thủ pháp luật và ứng xử văn minh trên mạng.

Đạo đức số không phải hệ giá trị tách rời đạo đức xã hội mà là sự vận dụng các giá trị đạo đức trong môi trường công nghệ. Do đó, giáo dục đạo đức cần chuyển từ truyền thụ đơn thuần sang phát huy tự giáo dục, tự rèn luyện và tự điều chỉnh. Nội dung cần gắn với tình huống thực tiễn, tăng cường thảo luận, phản biện, trải nghiệm, xử lý tình huống và khai thác hiệu quả các nền tảng số. Mục tiêu là giúp thanh niên không chỉ “biết” mà còn “hiểu”, “tin”, “thực hành” và chịu trách nhiệm về hành vi của mình.

2. Thanh niên thành phố Đồng Nai và yêu cầu đặt ra đối với công tác giáo dục đạo đức

Đồng Nai được thành lập trên cơ sở sáp nhập tỉnh Đồng Nai và tỉnh Bình Phước cũ, chính thức trở thành thành phố trực thuộc trung ương từ ngày 30/4/2026. Thành phố có diện tích 12.737,18 km², dân số hơn 4,49 triệu người, gồm 95 đơn vị hành chính cấp xã. Là địa phương có tốc độ công nghiệp hóa, đô thị hóa và chuyển đổi số nhanh, Đồng Nai tạo nhiều điều kiện để thanh niên học tập, lao động, khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo và tham gia phát triển kinh tế - xã hội.

Toàn thành phố có khoảng 1,072 triệu thanh niên từ 16 đến 30 tuổi, chiếm 22,07% dân số; trong đó 59,2% ở đô thị và 40,8% ở nông thôn; có 37 dân tộc thiểu số và 10 tôn giáo. Hệ thống tổ chức Đoàn - Hội có trên 149 nghìn đoàn viên và 156 nghìn hội viên. Thanh niên có cơ cấu đa dạng, gồm học sinh, sinh viên, công nhân, lao động dịch vụ, cán bộ trẻ, thanh niên khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo.

Thanh niên Đồng Nai nhìn chung năng động, sáng tạo, tích cực tham gia chuyển đổi số, tình nguyện và phát triển kinh tế - xã hội. Việc tiếp cận internet, điện thoại thông minh, mạng xã hội và nền tảng số giúp mở rộng cơ hội học tập, nâng cao kỹ năng, tham gia chính quyền số, hỗ trợ người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến và ứng dụng công nghệ trong lao động, sản xuất, kinh doanh.

Tuy nhiên, sự khác biệt về độ tuổi, trình độ, nghề nghiệp và điều kiện sống dẫn đến sự không đồng đều về khả năng tiếp cận, sử dụng và làm chủ công nghệ. Một bộ phận thanh niên còn hạn chế về kỹ năng kiểm chứng thông tin, nhận diện nguy cơ trên không gian mạng; dễ chịu tác động bởi thông tin sai lệch, nội dung độc hại và có biểu hiện ứng xử chưa phù hợp trên mạng xã hội.

3. Thực trạng giáo dục đạo đức cho thanh niên Đồng Nai

Thời gian qua, công tác giáo dục đạo đức, lối sống cho thanh niên Đồng Nai có nhiều chuyển biến tích cực. Giai đoạn 2023-2025, trên 86% đoàn viên, thanh niên hằng năm được học tập, quán triệt nghị quyết của Đảng; hơn 720.000 lượt thanh thiếu niên tham gia trên 6.350 buổi sinh hoạt chính trị, học tập lý luận; trên 79% thanh niên được bồi dưỡng kiến thức quốc phòng và an ninh. Gần 850 hội nghị, diễn đàn, hội thi trực tiếp và trực tuyến về chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh thu hút hơn 2,5 triệu lượt đoàn viên, thanh niên. Hoạt động giáo dục truyền thống, số hóa di tích và tuyên truyền nhân các ngày lễ lớn thu hút gần 10 triệu lượt thanh thiếu nhi.

Việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh được triển khai qua các mô hình như “Nhật ký số làm theo lời Bác”, “Mỗi ngày một tin tốt, mỗi tuần một câu chuyện đẹp”, “Kể chuyện dưới cờ”, tủ sách Bác Hồ, tủ sách thanh niên. Các phong trào Thanh niên tình nguyện, Tuổi trẻ sáng tạo, Tuổi trẻ xung kích bảo vệ Tổ quốc, xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh, bảo vệ môi trường và an sinh xã hội được triển khai rộng khắp. Toàn tỉnh thực hiện hơn 3.457 công trình, phần việc thanh niên.

Trong chuyển đổi số, thanh niên tiên phong tuyên truyền, hướng dẫn người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến, tham gia chuyển đổi số cộng đồng và ứng dụng nền tảng “Trái tim tình nguyện”. Qua đó, thanh niên vừa đóng góp vào chuyển đổi số vừa được rèn luyện trách nhiệm xã hội, kỹ năng số và tinh thần phục vụ cộng đồng.

Công tác đồng hành với thanh niên trong học tập, lập thân, lập nghiệp cũng đạt kết quả tích cực. Các cấp bộ Đoàn trao 15.548 phần quà, 6.784 suất học bổng, hỗ trợ hơn 43.000 học sinh, sinh viên có hoàn cảnh khó khăn với tổng kinh phí trên 15 tỷ đồng; tư vấn hướng nghiệp, giới thiệu việc làm cho 162.462 lượt thanh niên; các cuộc thi khởi nghiệp đổi mới sáng tạo thu hút trên 100 ý tưởng mỗi năm.

Tuy nhiên, nội dung giáo dục đạo đức số, văn hóa ứng xử trên mạng, kỹ năng kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, tôn trọng bản quyền và trách nhiệm khi tạo lập, chia sẻ nội dung chưa được quan tâm tương xứng. Một số hoạt động còn thiên về tuyên truyền một chiều, chưa phát huy đầy đủ ưu thế của nền tảng số và phương pháp trải nghiệm. Việc triển khai các mô hình giáo dục đạo đức trên nền tảng công nghệ chưa đồng đều; thanh niên công nhân còn khó tham gia do đặc thù thời gian làm việc. Sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, Đoàn, chính quyền và xã hội ở một số nơi chưa thường xuyên, thống nhất.

Nguyên nhân khách quan là sự phát triển nhanh của công nghệ, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo, làm xuất hiện nhiều vấn đề đạo đức mới. Nguyên nhân chủ quan là nhận thức của một số chủ thể chưa theo kịp yêu cầu mới; phương pháp giáo dục còn nặng về truyền đạt kiến thức; năng lực số của một bộ phận cán bộ, giáo viên, phụ huynh và cán bộ Đoàn còn hạn chế; một bộ phận thanh niên thiếu kỹ năng phản biện, kiểm chứng thông tin và tự kiểm soát hành vi trên không gian mạng.

4. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức cho thanh niên trong kỷ nguyên số tại thành phố Đồng Nai

Một là, thống nhất nhận thức về vai trò của giáo dục đạo đức thanh niên trong quá trình chuyển đổi số

Giáo dục đạo đức cần được xác định là nội dung quan trọng trong phát triển nguồn nhân lực. Thanh niên phải được trang bị đồng thời chuyên môn, năng lực số, phẩm chất đạo đức và trách nhiệm xã hội, đáp ứng yêu cầu xây dựng chính quyền số, kinh tế số và xã hội số.

Hai là, đổi mới nội dung giáo dục đạo đức gắn với yêu cầu xây dựng công dân số.

Bên cạnh giáo dục giá trị truyền thống, cần chú trọng trách nhiệm với thông tin, tôn trọng quyền riêng tư, bản quyền, ứng xử văn minh, tuân thủ pháp luật và sử dụng công nghệ vì lợi ích cộng đồng. Nội dung cần phù hợp từng nhóm thanh niên, nhất là thanh niên công nhân, lao động trẻ, thanh niên nông thôn và vùng đồng bào dân tộc thiểu số. 

         Ba là, đổi mới phương thức giáo dục theo hướng tăng cường ứng dụng công nghệ, tăng tính tương tác và trải nghiệm trên nền tảng số.

Khai thác mạng xã hội và nền tảng số để xây dựng nội dung ngắn, trực quan; tổ chức diễn đàn, tọa đàm, cuộc thi, tình huống mô phỏng về đạo đức số. Đồng thời, giáo dục thông qua hoạt động tình nguyện, hỗ trợ người dân tiếp cận công nghệ, chuyển đổi số cộng đồng, khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo.

Bốn là, nâng cao năng lực các chủ thể và tăng cường phối hợp trong giáo dục đạo đức cho thanh niên. 

Gia đình, nhà trường, tổ chức Đoàn, chính quyền và xã hội cần có cơ chế phối hợp thường xuyên. Gia đình định hướng sử dụng công nghệ; nhà trường giáo dục kỹ năng số và trách nhiệm công dân; Đoàn tạo môi trường rèn luyện, cống hiến; cơ quan nhà nước định hướng, hỗ trợ nguồn lực và xây dựng mô hình giáo dục phù hợp.

Năm là, xây dựng môi trường số lành mạnh, đổi mới công tác quản lý, đánh giá đi đôi với phát huy vai trò tự giáo dục, tự rèn luyện và trách nhiệm số của thanh niên.

Cần xây dựng môi trường số an toàn, tích cực; phát huy vai trò thanh niên trong chuyển đổi số cộng đồng và lan tỏa văn hóa ứng xử văn minh. Đổi mới đánh giá giáo dục đạo đức theo hướng chú trọng sự chuyển biến về nhận thức, thái độ, hành vi và khả năng tự điều chỉnh. Đồng thời, tăng cường tư duy phản biện, kỹ năng kiểm chứng thông tin và ý thức trách nhiệm của thanh niên trước những nội dung được tiếp nhận, tạo lập và chia sẻ trên không gian mạng.

Tóm lại, trong bối cảnh chuyển đổi số, giáo dục đạo đức cho thanh niên vừa nhằm giữ gìn các giá trị truyền thống, vừa chuẩn bị những phẩm chất cần thiết cho con người trong xã hội hiện đại. Thanh niên cần có bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức, năng lực chuyên môn, năng lực số và văn hóa ứng xử trên không gian mạng; đồng thời nhận thức rõ trách nhiệm trong đấu tranh phản bác thông tin sai trái, phản động và bảo vệ các giá trị đúng đắn. Thực tiễn tại thành phố Đồng Nai cho thấy công tác giáo dục đạo đức cho thanh niên đã đạt nhiều kết quả tích cực nhưng cần tiếp tục đổi mới trước sự phát triển nhanh của công nghệ và những biến đổi của đời sống xã hội. Kết hợp giáo dục giá trị truyền thống với xây dựng đạo đức số, đổi mới nội dung và phương thức giáo dục, tăng cường phối hợp giữa các chủ thể và phát huy khả năng tự giáo dục, tự rèn luyện sẽ góp phần xây dựng thế hệ thanh niên Đồng Nai có lý tưởng, trách nhiệm, năng động, sáng tạo và khát vọng cống hiến, đóng góp vào sự phát triển bền vững của địa phương.